مدیریت بحران

شناسايي تفصيلي شهر كرمان

مقدمه :

شهر کرمان با مختصات جغرافيايي˚57 تا ́7˚57 طول شرقي  و́14˚30 تا ́19˚30  عرض شمالي كه اين موقعيت در سيستم متريك(UTM)  معادل 500577 تا 511216 طول شرقي و 3344641 تا 3353881 عرض شمالي مي باشد، در استان کرمان واقع گرديده است(شكل 1-1). به لحاظ تاريخی, وجود منابع آب زير زمينی حاصل از ريزش های جوی در کو ه های مرتفع جوپار و سيرچ واقع در جنوب و شرق دشت کرمان و حرکت آنها به سمت شمال و نيز شرايط توپرگرافی مناسب باعث شده که تعداد زيادی قنات در محدوده شهر کرمان حفر شده و با اسكان انسان در حدود 2 تا 3 هزار سال قبل شرايط مناسب برای شکل گيری اين شهر به وجود آمده است. البته وجود مسيرهای دسترسی به مناطق اطراف و قرار گرفتن در مرکز يک منطقه پرباران تر از ا طراف و دارای آبادي های فراوان, زمينه مناسبی براي  رشد و توسعه شهر  کرمان در طی تاريخ فراهم  آورده است.

1. - توپوگرافي منطقه :

   شهر کرمان با ارتفاع 1750تا1800متر از سطح دريا در حاشيه شمالي دشت کرمان گسترش يافته است. اين دشت در ميان دو رشته کوهي که از شمال شرقي وجنوب غربي آن مي گذرند،گسترده شده است.

   دشت کرمان از جنوب به کوهستان جوپار، از شمال به دشت زرند، از شرق به کوه هاي سيرچ و از غرب به دشت باغين وکوه هاي باداموئيه محدود مي شود. اين دشت چاله اي با شکل نامنظم با کشيدگي در راستاي شمال غرب – جنوب شرق مي باشد، که در ميان  ديواره اي از ارتفاعات محلي محصور گشته است، بگونه اي که اين ارتفاعات مرزهاي طبيعي دشت را تشکيل مي دهند و آن را از ساير نواحي مرکز ايران جدا مي سازند.

2. - شيب عمومي منطقه :

   شيب عمومي دشت کرمان از جنوب شرقي به سمت شمال غربي است. ارتفاع اين دشت از سطح دريا در نواحي مختلف متغير بوده و حداکثر به2100متر در نواحي جنوب شرقي و حداقل به 1650متر در نواحي شمال غربي مي رسد. شيب کلي دشت به طور متوسط 3/0 درصد مي باشد و جهت حرکت قنوات از اين شيب تبعيت مي کند. شهر کرمان در       بخش هاي شمالي دشت كرمان قرار گرفته است و داراي شيب عمومي جنوب شرقي به شمال غربي است که حدود 28متر اختلاف ارتفاع در دو سمت شهر مشاهده مي شود(شكل1-2).

   به غير از قلعه دختر و قلعه اردشير و ارتفاعات شرقي شهر که بيش از 10 درصد شيب دارند، سطح وسيعي از شهر از شيب هاي کمتر از نيم درصد برخوردار است(پوراحمد،1370). بر اساس طرح جامع شهرستان كرمان(مهندسين مشاور شارستان، 1363) شيب ها در سطح محدوده شهري به شرح ذيل مي باشند:

   1- شيب کمتر از 001/0 در صد که حدود 31 درصد از سطح شهر را در بر گرفته و بيشتر در بخش شمال غربي و جنوب غربي شهر مي باشد.

   2- شيب بين 001/0 تا 5/0 درصد که حدود 51 درصد از سطح شهر و عمدتا  مرکز شهر و شمال شهر را مي پوشاند.

   3- شيب از 5/0 تا 2 در صد که حدود 5/11 در صد از سطح شهر و عمدتا جنوب شرقي شهر را در بر گرفته است.

   4- شيب از 2 تا 4 درصدکه حدود 5/1 در صد از سطح شهر و در اطراف تپه اردشير      مي باشد.

   5- شيب از 4 تا 10 درصد كه حدود 2 درصد از سطح شهر در اطراف قلعه اردشير و قلعه دختر و حاشيه ارتفاعات شرقي شهر را در بر مي گيرد.

   6- شيب بيشتر از 10 در صد که حدود 3 در صد از سطح شهر و عمدتا در تپه هاي قلعه دختر و قلعه اردشير و ارتفاعات شرقي شهر مي باشد.

   به طور كلي شيب عمومي به سمت شمال غرب شهر بوده و حرکت آب هاي سطحي را به اين سمت تسهيل مي نمايد.

3. - روند گسترش شهر کرمان :

   تپه هاي قلعه دختر و قلعه اردشير و شهرک جماران و فريزن قديمي ترين هسته هاي سکونت در شهر کرمان مي باشند که به عنوان مقرسياسي – نظامي مورد استفاده بوده اند. در شهر کرمان روند شهر نشيني تا اواخر قرن سيزدهم هجري شمسي بسيار پايين بوده و شهر کرمان در داخل حصار دور شهر که بافت قديم را محصور کرده، قرار داشته است. از سال 1300 هجري شمسي به بعد همزمان با رشد شهر نشيني در بسياري از شهر هاي ايران در پي يک سري تحولات اقتصادي، اجتماعي، سياسي و فرهنگي، شهر کرمان نيز از قالب حصار بافت قديم خارج شده و با توجه به رشد بي رويه جمعيت و مهاجرت در سال هاي اخير توسعه چشمگيري داشته است.

   کرمان در زمان ساسانيان به دو قلعه اردشير و دختر محدود مي شد.  بخشي از مساکن مردم فقير در پاي دامنه هاي اين دو تپه شکل گرفته بود و به تدريج شهر در جهت غرب توسعه و در دوره هاي بعد از اسلام گسترش بيشتري يافت. با گذشت زمان و بدليل ناامني، علاوه بر حصار رفيعي که به دور قلعه دختر و قلعه اردشير کشيده شده بود، گرداگرد شهر نيز حصار بلندي کشيده شد که در اين زمان شهر کرمان تقريبا شبيه دايره اي نامنظم بود که با شش دروازه در اطراف با خارج شهر ارتباط مي يافت. استيون[1] در سال 1986 ميلادي    نقشه اي از شهر ترسيم نموده که وسعت شهر به حدود 400 هکتار مي رسيده است. شهرداري کرمان در حال حاضر وسعت بافت قديم شهر را حدود 455 هکتار برآورد نموده كه شهر كنوني حدوداَ 13 برابر بافت قديم وسعت دارد و داراي دو بافت جدا و قابل تشخيص  مي باشد که در ذيل شرح داده مي شوند.

   
   

   [1] Stevens.R.

4. بافت قديم شهر کرمان :

   در بافت قديم، بازار استخوان بندي اصلي شهر را تشکيل داده و توزيع فضايي عناصر کالبدي به نحوي بوده است که نيازهاي آني و فوري اهالي و محلات مسکوني را بر طرف سازد. کوچه ها و معابر در بافت قديم نظم هندسي نداشته و اغلب تنگ و کم عرض بوده و رفت و آمد وسايل نقليه با مشکل مواجه مي باشد. خانه ها کوچک، به هم فشرده و در هم بافته و بدون نظم ساخته شده اند که حياط در مرکز و اتاق ها در اطراف آن مي باشند. اکثر خانه ها يک يا حداکثر دو طبقه بوده اند که اغلب فرسوده شده و عمر مفيد خود را پشت سر گذاشته اند، شكل(1-3). جنس مصالح ساختماني خانه ها اکثر خشت و گل بوده كه بسيار آسيب پذير مي باشند. بافت قديم به همراه مجموعه هاي تاريخي و آثار باستاني در مرکز شهر واقع گرديده و حدود 7 درصد از کل شهر را در بر مي گيرد.

5. بافت جديد شهر کرمان :

   در بخشي از شهر که مربوط به سبک جديد شهر سازي مي باشد، کوچه ها و خيابان ها داراي نظم هندسي، عريض و آسفالت بوده و رفت و آمد وسايل نقليه در آنها بسيار راحت  مي باشد. خانه هاي مسکوني در اين بخش با نظم هندسي خاص با فاصله هاي مشخص رو به شمال ساخته شده اند. جنس مصالح ساختماني اکثرا از آجر ، بتون آرمه و آهن مي باشد. بنابراين استحکام اين سازها خوب بوده و آسيب پذيري کمتري دارند. بافت جديد بصورت کمربندي در اطراف بافت قديم حلقه زده است(زنگي آبادي،1370).

   در گسترش شهر کرمان، وجود ناهمواري هايي در شرق شهر که در فاصله نزديکي از شهر قرار گرفته اند، از رشد و توسعه شهر در جهت شرق جلوگيري کرده و در نتيجه توسعه شهر بيشتر در جهت غرب بوده است. در فاصله کمي از شهر در جنوب و جنوب غربي منطقه تلماسه هاي بادي فراوان که قبلا متحرک بوده اند و اخيرا با کشت تاغ تثبيت شده اند، قرار دارند. با شرايط نامساعدي که اين تپه هاي شني در امر زيستن وکشاورزي فراهم آورده اند اکثريت مردم به بخش شمالي دشت که از شرايط طبيعي بهتري برخوردار است، روي آورده اند. بنابراين رشد شهر کرمان بيشتر به سمت غرب، شمال غرب و شمال منطقه مي باشد. البته در سال هاي اخير رشد شهر کرمان بيشتر به سمت جنوب، جنوب شرق، غرب و شمال غرب بوده است(شكل1- 4).

   اگر توسعه شهر بدون برنامه ريزي علمي و تخصصي صورت گيرد و براي رشد و گسترش آينده شهر چه از لحاظ خيابان بندي و گذربندي ها و چه از لحاظ کاربري زمين و مکان يابي تاسيسات و امكانات عمده شهري و تراکم هاي ساختماني و جمعيتي طرح ريزي هاي بلند مدت انجام نگيرد، بديهي است که شاهد گسترش ناموزون و ناهماهنگ شهري خواهيم بود که اصلاح بعدي آن غير ممکن و يا بسيار پر هزينه خواهد بود.

6. جمعيت شهر کرمان

   در سال 1365 وسعت شهر کرمان 3/74 کيلومتر مربع و تراکم جمعيت آن 4/1894   نفر در هر کيلومتر مربع بوده است. در سال 1384 وسعت شهر کرمان به حدود  2/101 کيلومتر مربع و تراکم جمعيت آن  6/5234  نفر در هر کيلومتر مربع رسيده است. اين آمار حاكي از افزايش چشمگير تراکم جمعيت در شهر کرمان مي باشد(جدول1-1). جدول(1-1):جمعيت شهر كرمان طي سال هاي 55 تا 84(آمار واطلاعات سازمان برنامه و بودجه)

   سال	1355	1365	1375	1380	1381	1384
   جمعيت ‌نفر)	140761	257284	384991	460864	477828	529748

7. در بافت قديم شهر، به دليل کاهش منازل مسکوني و نامناسب بودن بعضي از آنها و وفور مراکز تجاري، ادارات دولتي، موسسات ما لي -  اداري و بازار، جمعيت در شب کاهش چشمگيري نشان مي دهد، ولي در روز افزايش زيادي دارد. در ساير مناطق شهر کرمان با توجه به نقشه تراکم جمعيت شهري تهيه شده توسط سازمان برنامه و بودجه استان کرمان  و بر اساس اطلاعات سرشماري کارگاهي سال 1381  ترسيم شده است، تعداد 6727  خانوار در شهر سكونت دارند. طبق اين نقشه حداکثر تراکم جمعيت در هر منطقه به شرح زير مي باشد.

   •   در منطقه 1، حداکثر تراکم جمعيت بين خيابان هاي مهديه ،کارگر، بلوار شهيد عباسپور وکمربندي و همچنين محله فيروزآباد مي باشد.

   •        منطقه2، حداکثر تراکم جمعيت بين خيابان هاي سرباز، بلوار 22بهمن، بزرگراه امام مي باشد .

   •        منطقه 3، حداکثر تراکم جمعيت بين خيابان هاي شهاب، شهيد نگارستاني و گوهري مي باشد.

   •        منطقه 4، حداکثر تراکم جمعيت در محله پارک مطهري ،محله پانصد دستگاه و محله ابوذر جنوبي است.

   •        منطقه 5، حداکثر تراکم جمعيت بين خيابان هاي شهيد رجايي، جهاد، شريعتي و کوچه شهيد نمازيان است.

    بنابراين حداکثر تراکم جمعيت شهر درخيابان هاي جهاد و خورشيد و حداقل تراکم در بافت قديم و محله هاي اطراف آن و حومه شهر مي باشد.