مدیریت بحران

قلعه دختر و قلعه اردشير از آثار دوران ساساني در مشرق شهر کنوني کرمان که هنوز خرابه هايي از آنها وجود دارد، گواه اين است که در زمان اردشير بابکان در اين محل ها شهري آباد يا قلعه اي وجود داشته است که گويا نامش گواشير بوده است(باستاني پاريزي، 1355).

مولف جغرافياي کرمان معتقد است که در حدود 430 سال پيش از اسلام به هنگام فتح کرمان به دست اردشير بابکان اين محل گواشير نام داشته است و مرکز ولايت کرمان بوده است. اما در طول تاريخ نام هاي ديگري مثل گواشير و به اردشير نيز بر اين ولايت نهاده شده است. سرزمين کرمان در عهد هخامنشي از دست اندازي هاي اسکندر و فجايع لشکريانش در امان نماند و مورد تاخت و تاز قرار گرفت. پس از اسکندر اشکانيان بر ايران حکومت مي کردند، که سرنوشت کرمان در اين دوران روشن نيست. از زمان مرگ اردشير در سال 241 تا اوايل سلطنت انوشيروان در سال 531 ميلادي حدود سه قرن کرمان در دست آل سامانيان و مورد توجه آنان بود.

۴- تاريخ کرمان بعد از اسلام

بعد از ظهور دين اسلام و گسترش آن در بين النهرين جنگ بزرگي بين ايرانيان و اعراب درگرفت که به شکست ايرانيان انجاميد و يزدگرد سوم فرارکرده و به کرمان روي آورد و اعراب در تعقيبش به کرمان آمده و کرمان را مورد تاخت و تاز قرار دادند. اولين حکمران عرب دركرمان غسان نام داشت که به آباداني و رونق شهر کمک شاياني کرد(پوراحمد،1370).

يعقوب ليث صفاري حکومت کرمان را از دست حکمرانان تازي خارج نمود و سلسله صفاريان را تاسيس کرد. بعد از سلسله صفاريان، حکومت کرمان را آل الياس از طرفداران آل سامان بدست آوردند و به مرمت قسمت هاي تخريب شده و احداث باغ پرداختند. بعد آل بويه روي کار آمدند و به علت موقعيت خاص کرمان، يعني واقع بودن بر مسير تجارتي خليج فارس و اقيانوس هند به آسياي مرکزي، تاخت و تازها و کشمکش ها در دوران آل بويه، غزنويان، سلجوقيان و خوارزمشاهيان ادامه يافت و کرمان عرصه تاخت و تاز اين گروه ها بود که باعث بدبختي و فجايع براي مردم گرديد، اما رشد شهر ادامه يافت. در دوران سلاجقه در کرمان محلات جديدي احداث گرديد مانند مسجد ملک که در سال 478 هجري قمري ساخته شده است(باستاني پاريزي، 1362).

در قرن هاي ششم و هفتم بعلت اهميت يافتن روز افزون راه تجاري خراسان به بندر هرمز که به راه ابريشم و ادويه معروف است، شکل گيري اوليه بازار کرمان شروع شد. در اوايل قرن هفتم حمله وحشيانه مغول آغاز گشت. کرمان بواسطه دور افتادگي و بعد مسافت در جريان هجوم مغول ها قرار نگرفت و آنچنان خرابي به خود نديد. به خاطر تغييرات سياسي روز و خيانت حاکم وقت، حکومت به دست چنگيز افتاد و تا سال 703 ه.ق در دست او بود و بعد از اينها حکومت به دست آل مظفر افتاد(741 ه.ق). بعد از آل مظفر حکومت هاي تيموريان، قراقويونلو- آق يونلو بر کرمان حکومت راندند که دوران پر آشوبي بوده است. در سال      916 ه.ق شاه اسماعيل صفوي حکومت را در دست گرفت که مصادف با دوران عمران و آبادي در ايران است. اين عصر، خصوصا دوره گنجعليخان، دوره شكوفائي اقتصاد کرمان است که بهترين دليل آن وجود آباداني هاي شهري و مجموعه گنجعليخان مي باشد که در قرن يازدهم احداث گرديده است(باستاني پاريزي، 1355).

در قرن دوازدهم هجري نيز افغان ها به کرمان يورش برده و قسمتي از شهر را ويران نمودند. در سال 1209ه.ق لطفعلي خان زند به کرمان آمد و آقا محمد خان قاجار در پي او كرمان را محاصره و بعد از مدتي غارت نمود كه اقتصاد کرمان مدتها راکد ماند و تمامي نيروهاي فعال انساني نابود شدند و مردم باقي مانده اغلب کور بودند.

فتحعلي شاه قاجار در اين زمان متوجه اوضاع نامساعد کرمان گشت و ابراهيم خان ظهيرالدوله را مامور بازسازي کرمان کرد که مجموعه ابراهيم خان در سال1240ه.ش و مجموعه وکيل در 1276 ه.ش احداث گرديدند. علي رغم وقايع متعدد در زمان افاغنه، افشاريه، زنديه و آقامحمد خان قاجار نوشته هاي مورخين و سياحان خارجي دال بر آن است که شهر کرمان در محدوده همان قلمرو شهر زمان قاجاريه به بقاي خود ادامه داده است و از جنبش مشروطه تا به امروز واقعه اي  خاص از آنگونه که طي قرون پيش بر کرمان گذشته بود حادث نگرديده و اين شهر رشد طبيعي خود را داشته است(پور احمد،1370).

۳. آثار تاريخي شهر کرمان

شهر کرمان بنا به روايت تاريخ يکي از قديمي ترين شهرهاي ايران بشمار مي رود. وجود گنجينه هاي فرهنگي و تاريخي گرانبها، روند تاريخي و حيات اقتصادي، اجتماعي اين شهر را نشان مي دهد.

معرفي بناهاي تاريخي شهر کرمان در اين رساله به اين دليل است که سالم ماندن و تخريب نشدن و حفظ شكل اوليه اين بناها در طي ساليان گذشته نشان مي دهد که شهر کرمان در طي صده هاي گذشته هيچ بلاي طبيعي مخرب و شديدي بخود نديده است و بعبارت ديگر شدت زلزله ها در اين شهر به حدي نبوده است كه شهر را كاملاَ ويران نمايد، كه بدين لحاظ بررسي بناهاي تاريخي حائز اهميت مي باشد.

 قلعه دختر و قلعه اردشير در حاشيه شرقي شهر كرمان بنا شده اند و مهر پرستي و پرستش مهر، مردمان را بر آن مي داشت تا قلعه هايي براي پرستش الهه مهر ايجاد کنند و به اين مناسبت مظهر الهه را مونث مي دانستند. بنابراين قلاع دختر بر پا مي کردند و در کنار آن قلاع نظامي مي ساختند. کرمان يکي از نقاطي است که در آن قلعه هاي اردشير و دختر دژهاي محکمي بودند که از آثار تاريخي قبل از اسلام بوده كه هسته هاي اوليه تشکيل شهر بوده اند.

بازار کرمان، پيکره بهم تنيده اي است كه درمرکز بافت قديم شهر کرمان واقع گرديده است. طول بازار کرمان حدود 760 متر و راستاي آن شمال شرقي –جنوب غربي مي باشد که نقاط مهمي مثل موزه سکه، حمام گنجعليخان، مساجد و. . . در آن قرار دارند که محل کسب درآمد و رونق اقتصادي مردم و محل بازديد گردشگران مي باشد.

ميدان گنجعليخان در جنب بازار کرمان، محل جمع شدن مردم و برگزاري مراسم عزاداري و . . . بوده است. از کاروانسراها مي توان به کاروانسراي وکيل در جنب بازار وکيل که در سال 1278ه.ق بنا شده و همچنين کاروانسراي کوزه گرها ، لحاف دوزها و هنود (هندي ها) اشاره کرد. با ظهور اسلام مساجد يکي از عناصر اصلي شهر و هسته مرکزي شهر بحساب آمدند که مسجد گنجعليخان (1007 هجري قمري بنا شده) و مسجد امام( قرن پنجم هجري قمري، عصر سلجوقي بنا شده) را مي توان نام برد .حمام گنجعليخان كه در اوايل قرن يازدهم هجري قمري در کنار بازار کرمان به دستور گنجعليخان بنا شد و حمام و چايخانه سنتي وکيل که در سال 1280ه.ق به شکل جالب و با اصول مهندسي- معماري عصر قاجاريه بنا شده است، از آثار تاريخي بسيار زيباي كرمان مي باشند(رفيع زاده و نجمي،1381).

سردر کتابخانه ملي کرمان و سردر پرورشگاه صنعتي و سردر بيمارستان نوريه از  سردرهاي قديمي مي باشند كه نظر هر بيننده اي را بخود جلب مي كند. از مدارس قديمي مي توان، مدرسه ابراهيم خان که در سال 1230ه.ق بنا شده و مدرسه گنجعليخان را نام برد (رفيع زاده و نجمي،1381). گنبد جبليه که شايد از بناهاي پيش از اسلام و از بناهاي زرتشتي و گبري است و گنبد مشتاقيه که از بناهاي دوره قاجار از گنبد هاي قديمي مي باشند. يخدان مويدي كه در اواخر دوره صفويه بنا شده، در زمستان يخ ها را در آن انبار و در تابستان استفاده مي کردند، از بناهاي زيباي اين شهر مي باشد(شكل1-7). از ديگر بنا هاي زيبا مي توان به تخت دريا قلي بيگ، كتابخانه ملي كرمان و ... اشاره نمود.

۴. صنايع کرمان و حومه

در سطح استان کرمان مجموعا‌‌َ 12 شهرک صنعتي وجود دارد که دو شهرک صنعتي در کرمان احداث شده است. اين صنايع هر چند که در توليد کار و سرمايه نقش مهمي ايفا مي کنند، اما با آلودگي محيط و همچنين فاضلاب هايي که به چاه هاي جذبي ريخته مي شود، مي توانند مشکلات زيست محيطي جدي را  براي محيط اطراف فراهم آورند، كه بر اساس گزارش بررسي اثرات اجراي پروژه هاي صنعتي زيربنائي بر زيست بوم هاي استان(سازمان حفاظت محيط زيست، 1380) در زير شرح داده مي شوند.

کارخانه سيمان

 اين کارخانه در 6 کيلومتري غرب شهر کرمان واقع شده است. موقعيت آن باعث شده  که بادهاي غالب شمال غربي تمامي ذرات معلق و گرد و غبار ناشي از کارخانه را بر روي شهر آورده و اين مواد در فضا پخش شده و محيط اطراف کارخانه و محيط شهري را آلوده سازند.

کارخانه آزبست

 اين کارخا نه در غرب شهرکرمان احداث گرديده است كه ممكن است درطي مراحل توليدات اين کارخانه ذرات آزبست در هواي پراكنده به اماکن پايين دست باد منتقل شوند و مشکلاتي براي افراد جامعه ايجاد نمايند. البته اثرات زيان آور آزبست در محيط امري بديهي است و مشکل سرطانزايي آن در جهان امري شناخته شده است. اين واحد توليدي مي تواند يك منبع بالقوه از اين نظر باشد.

مجتمع صنايع لاستيک بارز

 اين مرکز صنعتي در 18 کيلو متري شهر کرمان در مسير جاده جوپار در حاشيه دشت کرمان احداث شده كه با انتشار گازهاي آلاينده در طي فرايند توليد و ايجاد فاضلاب در آلودگي محيط بي تاثير نيست.

کارخانه روغن نباتي

 اين کارخانه در 17 کيلومتري جاده جوپار واقع شده است. حجم فاضلاب خروجي اين واحد صنعتي روزانه بيش از 1000 مترمکعب مي باشد. اين كارخانه داراي تصفيه خانه بيولوژيکي و شيميايي به ظرفيت فقط 180 مترمکعب در روزاست. بنابراين فاضلاب خروجي از اين کارخانه داراي مطلوبيت کافي نخواهد بود و مي تواند باعث بروز مسائل و مشکلات زيست محيطي در محيط اطراف گردد.

 کارخانه نوشابه سازي زمزم

 اين کارخانه صنعتي در 18 کيلومتري جاده کرمان جوپار در حاشيه دشت کرمان مستقر گرديده و داراي تصفيه خانه بيو لوژيکي و شيميايي است. حجم فاضلاب خروجي کارخانه 800 متر مکعب در روز است. فاضلاب خروجي از اين کارخانه نيز در وضعيت مطلوبي نيست. بنابراين در درازمدت مي تواند اثرات نامطلوبي بر محيط زيست اطراف داشته باشد .

صنايع مس شهيد باهنر کرمان

اين مجتمع صنعتي در 9 کيلومتري شهر کرمان در مسير جاده کرمان رفسنجان واقع شده است و داراي سه واحد توليدي نورد، ذوب و ريخته گري و دو بخش اكستروژن و کشش مي باشد. گازهاي مختلف متصاعد شده از واحدهاي توليدي آلاينده بوده و همچنين گازهاي آلوده کننده ناشي از سوخت گاز نيز از لحاظ مشکلات زيست محيطي حائز اهميت مي باشند که در هوا پخش شده و باعث آلودگي هوا در اطراف کارخانه و در جهت پايين دست وزش باد مي گردند.

 از صنايع ديگر مي توان به کارخانه شير اشاره نمود كه در کيلومتر  يک جاده  هفت باغ در جنوب شهر كرمان مستقر بوده و داراي تصفيه خانه فاضلاب مي باشد.