زمين شناسي و گسل هاي منطقه

مقدمه

استان کرمان به سبب تنوع سنگ شناسي و اختلاف سن رخنمون ها از دير باز مورد توجه پژوهشگران علم زمين شناسي بوده است.  به طور کلي قسمت اعظم نيمه شمالي و شمال شرقي استان را سنگهاي رسوبي و نيمه جنوبي و جنوب غربي آنرا سنگ هاي آذرين و دگرگوني مي پوشانند(عباس نژاد و  داستان پور، 1377).

 چينه شناسي

  نخستين گام در راه شناخت سرگذشت زمين شناسي هر ناحيه شناسايي چينه هاي آن است، قديمي ترين سنگ هاي منطقه متعلق به پرکامبرين با سن تقريبي 600 ميليون سال قبل مي باشند. در ارتفاعات اطراف دشت کرمان واحد هاي چينه شناسي متفاوت متعلق به پرکامبرين تا کواترنر وجود دارند كه بر اساس مطالعات جو كويچ و همكاران[1](1972) و هوكريده و همكاران[2] (1962) در زير توضيح داده مي شوند. 


[1] Djokovic et al

[2] Huckriede et al

سازند هاي قبل از پالئوزوييک  

سازند مراد

اين سازند قديمي ترين سازند در استان کرمان  که در نزديکي چشمه آب مراد در 20 کيلومتري شمال غرب کرمان واقع شده است. اين سازند عمدتا از ماسه سنگ، سيلت و شيل سبزخاکستري تشکيل شده و دگرشيبي مشخص با سري ريزو دارد، اين دگرشيبي را به کوهزايي آسنتيک نسبت مي دهند. محيط تشکيل اين سازند درياي کم عمق با فرو نشيني ملايم در کف بوده است. سن آن پرکامبرين تخمين زده مي شود(هوكريده و همكاران، 1962). ضخامت رسوبات سازند مراد در محل چشمه آب مراد (غرب اختيار آباد ) حدود 500 متر    مي باشد كه در 5 كيلومتري شمال غرب اختيار آباد رخنمون دارد.

سازند ريزو

 نام اين سازند از دهکده ريزو واقع در شمال غرب زرند گرفته شده است که رخنمون هاي آنرا در جنوب دهکده مذکور مي توان ديد. در محل کوه آب مراد سري ريزو به وسيله سنگ هاي دونين مياني پوشيده شده و در زير آن سري مراد با دگرشيبي زاويه دار تندي قرار دارد. ضخامت آن به حدود 800 متر مي رسد و سنگ هاي تشکيل دهنده آن عمدتا کنگلومرا، مارن، ريوليت وگرانيت پورفيري مي باشند. اين سنگ ها در محيط دريايي کم عمق تشکيل شده اند که پسروي و پيشروي داشته و فعاليت آتشفشاني  نيز در آن موجود بوده است. سن اين سازند پركامبرين پسين در نظر گرفته شده است(هوكريده و همكاران، 1962). اين سازند در شمال غربي شهر در كوهستان مشرف به اختيار آباد (كوه بادامو) رخنمون دارد.

 پالئوزوئيک

گسترش واحد هاي پالئوزوئيك در منطقه بخصوص در شمال غرب اختيارآباد قابل ملاحظه بوده و شامل سنگ هاي متعلق به اردويسين، سيلورين و دونين – كربونيفر مي باشند.

رسوبات سيلورين بالائي تا دونين – كربنيفر پائيني

اين رسوبات در کوه بادامو و در دامنه جنوب غربي کوه آب  مراد به خوبي بيرونزدگي دارند و عمدتا از کنگلومرا، ماسه سنگ آهكي، كوارتزيت سفيد، شيل، آهك ماسه اي آهن دار      قهوه اي رنگ، دولوميت ماسه اي و ماسه سنگ تشکيل شده است. به عقيده هوكريده و همكاران 1962، بخش هاي پائيني اين واحد به سيلورين تا دونين مياني نسبت داده مي شوند و بخش هاي بالايي اين واحد را مي توان به ويزين، كربنيفر پائيني نسبت داد(عزيزان و همكاران، 1999).

 رسوبات پرمين بالائي

اين واحد عمدتا از آهك هاي تيره رنگ نازك لايه با ميان لايه هايي از دولوميت تشكيل شده است كه بر مقدار دولوميت در بخش هاي بالايي اضافه مي شود. ضخامت اين لايه به 50 تا 70 متر مي رسد كه در كوه تيزي و كوه بلبلوئيه برونزد دارد. سن آن را مي توان به پرمين بالايي نسبت داد(عزيزان وهمكاران، 1999).

مزوزوئيک

در كوهستان هاي غرب اختيار آباد واحد هاي سنگي مربوط به هر سه دوره ترياس، ژوراسيك و كرتاسه ديده مي شوند كه از اين ميان سهم كرتاسه بيشتر است.

 ترياس

رسوبات اين دوره بخصوص ترياس مياني در كوه بلبلوئيه و كوه تيزي ستيغ هاي بسيار برجسته و مشخصي را تشكيل داده اند. اين واحد عمدتا از دولوميت تشكيل شده كه ميان لايه هاي بسيار نازكي از آهک در درون آن ديده مي شوند. ضخامت آن از 200 تا 250 متر متغيير است و سن آن را به ترياس مياني نسبت داده اند(عزيزان و همكاران، 1999).

سازند نايبند

اين رسوبات از آهك تيره رنگ توده اي و تناوبي از ماسه سنگ، شيل و آهک تشكيل شده است و در كوه بلبلوئيه و كوه تيزي رخنمون دارد. ضخامت اين سازند بين 80 تا 160 متر متغيير است و سن آنرا به ترياس بالايي نسبت داده اند(عزيزان وهمكاران، 1999).

 سازند شمشک  

اين سازند با يك لايه 10 تا 25 متري ماسه سنگ قهوه اي تيره آغاز مي شود كه بر روي آن تناوبي از آهك هاي ماسه اي اووليتي، ماسه سنگ آهكي و ماسه سنگ كوارتزيتي  نهشته شده است. در انتهاي جنوبي کوه جوپار، کوه درمانو و جنوب شرق شمس آباد رخنمون دارد. با توجه به مجموعه فسيلي يافت شده سن آن را ريتين بالايي تا لياس بالايي دانسته اند(عزيزان وهمكاران، 1999).

 سازند بادامو

اين سازند در غرب كرمان ، نزديك دهكده بادامو با ضخامت 163 متر  آهک هاي بطور محلي ماسه اي و االيتي آمونيت دار با لايه بندي منظم بيرونزدگي دارد. مرز زيرين آن با سازند شمشک و در بالاي آن سازند هجدک قرار دارد. سن اين سازند توآرسين – باژوسين تعيين شده است(خسرو تهراني، 1375).

سازند هجدک

رسوبات اين سازند بطور متناوب از ماسه سنگ، شيل هاي ماسه اي و ژيپس با ميان لايه هاي زغالي و شيل هاي زغالي در بخش مياني و بالايي تشكيل شده كه در نهايت به لايه هاي نازك آهكي و ماسه سنگ با فسيل هاي دريايي مي رسد كه در نزديك دهكده و معدن زغال هجدك قرار دارد. اين رسوبات بخش وسيعي از ارتفاعات منطقه را در کوه بادامو، ارتفاعات شرق کرمان و کوه جوپار مي پوشاند. سازند زيرين آن بادامو مي باشد و در روي آن سازند بيدو قرار گرفته است. سن آن را باژوسين – كالوين گزارش كرده اند(خسرو تهراني ، 1375).

 سازند بيدو

اين سارند در شمال كرمان، نزديك دهكده بيدو قرار دارد و از آهك هاي ماسه اي و االيتي زرد رنگ با ميان لايه هايي از آهك هاي مارني، مارن ژيپس دار و ماسه سنگ قرمز تشكيل شده است كه در ناوديس بيدو بيرونزدگي دارد. مرز بالايي اين واحد فرسايش يافته ولي بر روي سازن هجدك نهشته شده است. سن آن را به ژوراسيك پائيني تا نئوكومين نسبت داده اند(خسرو تهراني، 1375).

کرتاسه

رسوبات اين دوره در منطقه تنوع زيادي دارند. بخصوص در کوه جوپار به ضخامت بيش از 1500 متر مي رسند. اين رسوبات عمدتا از سنگ آهك تشکيل يافته اند، واحد هاي كرتاسه علاوه بر عنبلوئيه(5 كيلومتري جنوب  اختيار آباد )، در 7 كيلومتري شرق زنگي آباد نيز بچشم مي خورند. كرتاسه با سري هاي قاعده اي، متشكل از سنگ هاي تبخيري و مارن آهكي (به سن آلبين) شروع شده و به آهك هاي ريفي ختم مي گردد. گسترش آهك هاي ريفي كرتاسه زياد بوده و مقاومترين و مرتفعترين سنگ هاي منطقه را تشكيل مي دهند(شركت سهامي آب منطقه اي كرمان، 1373). بخش هايي از کرتاسه که در منطقه مورد مطالعه قرار مي گيرند، بشرح زير مي باشند.

 کرتاسه زيرين

اين واحد تناوبي از مارن، مارن گچ دار، شيل، آهک هاي اربيتولين دار و آهك هاي نازك لايه مي باشد كه در 15 كيلومتري شمال شرق ده محمدشاه در لبه رودخانه شهداد و در دامنه کوه هاي منفرد دشت کرمان، کوه بيدو و انتهاي شمال غرب کوه بادامو رخنمون دارند. سن اين واحد را به كرتاسه پائيني نسبت داده اند(عزيزان و همكاران، 1999).

 سنگ آهک کرتاسه

اين واحد از آهك هاي ريفي تشكيل يافته كه در بخش هاي زيرين نازك لايه بوده و در بخش هاي بالايي ضخيم لايه و توده اي مي شوند كه روديست و هيپوريت در آنها به فراواني يافت مي شود. اين رسوبات در کوه هاي جوپار، بادامو، ديواره بالايي کوه هاي شرق کرمان، کوه هاي منفرد دشت کرمان رخنمون دارند. سن اين واحد را به كرتاسه بالايي نسبت             داده اند(عزيزان و همكاران، 1999).

کنگلومراي کرتاسه بالايي

اين واحد بصورت رخنمون هايي منفرد در انتهاي دشت کبو تر خان در كوه گبري ديده مي شود. دانه هاي اين کنگلومرا را عمدتا ماسه سنگ هاي کرتاسه پاييني، آهک اوربيتولين دار و رسوبات پالئوزوئيک و ژوراسيک تشکيل مي دهند، ضخامت آن بالغ بر 250 متر                مي باشد(شركت سهامي آب منطقه اي كرمان، 1373).

‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍‍

سنوزوئيک

 سنوزوئيك از دو دوره ترشياري و كواترنر تشكيل يافته است كه رسوبات دوره ترشياري در منطقه عمدتاَ از مارن، گچ، كنگلومرا، برش، ماسه سنگ و رس تشكيل شده و سن آنها نئوژن است(جو كويچ و همكاران، 1972).

 سازند کنگلومراي کرمان

نام اين سازند از شهر كرمان گرفته شده است و مقطع تيپ آن در کوه سيدي در 7 کيلومتري کرمان قرار دارد. اين واحد سنگي با ضخامت 300 متر، از كنگلومرا با قلوه سنگهاي درشت تشكيل شده که به صورت متناوب با لايه هاي ماسه سنگ همراه است. اين كنگلومرا با ناپيوستگي همشيب روي آهك هاي كرتاسه بالايي قرار گرفته و راس اين مقطع فرسايشي مي باشد. سن اين سازند را به کرتاسه بالايي – پالئوس نسبت داده اند(خسرو تهراني، 1375).

رديف سه كنج

اين رسوبات از ماسه سنگ هاي آهكي دانه درشت و ماسه سنگ با عدسي هايي از كنگلومرا نهشته شده اند كه در دره سه كنج رخنمون دارند. سن اين واحد را  پالئوسن تا ائوسن مياني تخمين زده اند(عزيزان و همكاران، 1999).

 ولکانيک هاي ائوسن

اين واحد از گدازه بازالتي، سنگ هاي آذرآواري، توف و آگلومرا تشکيل شده است. اين مجموعه در کوه هاي غرب و جنوب کوهپايه، کوه درمانو وکوه کله گاو دارند(شركت سهامي آب منطقه اي كرمان، 1373).

 رسوبات اليگو ميوسن

 اين سري از کنگلومرا، ماسه سنگ، مارن و ژيپس تشکيل شده است و در منطقه کوهپايه رخنمون دارند. اين رسوبات سنگ بستر دشت كرمان بوده و آبرفت هاي دوران چهارم روي آنها قرار گرفته اند(شركت سهامي آب منطقه اي كرمان، 1373).

رسوبات نئوژن پائيني

رسوبات اين سري بطور متناوب از مارن، ماسه سنگ و کنگلومرا تشكيل يافته اند که در بعضي مناطق اطراف رودخانه چاري و جنوب دشت باغين – کبوتر خان رخنمون دارند(عزيزان و همكاران، 1999).

 رسوبات نئوژن بالايي 

رسوبات اين سري تنها از كنگلومرا با درجه جورشدگي ضعيف و گردشدگي نسبتا خوب تشكيل يافته است. كه تنها در 5 كيلومتري جنوب غرب ماهان در يك ساختار تاقديس گونه برونزد دارند(عزيزان، 1999).

مجموعه رسوبي کواترنري دشت كرمان را مي پوشاند با اينکه طول عمر کواترنرکم است ولي با توجه به اينکه چهره کنوني ايران در اين زمان شکل گرفته است و گسترش رسوبات آن بسيار زياد است از اهميت ويژه اي بر خوردار مي باشد.

 بر اساس مطالعات ديمترويچ (1973) و عطاپور و آفتابي(1379) كواترنر از واحد هاي زير تشكيل شده است، شكل 3-1 نقشه زمين شناسي منطقه را نشان مي دهد.

 دشت هاي قديمي

اين رسوبات از مخروط افکنه ها و تراس هاي آبرفتي قديمي در حاشيه کوه ها(جوپار و بادامو) از دانه هاي ريگ، قلوه سنگ، ماسه و سيلت تشكيل يافته اند.

 دشت هاي جوان

اين واحد از مخروط افکنه هاي جوانتر متشكل از شن وماسه و سيلت و ندرتا از قطعات بزرگتر تشكيل شده، در فاصله بين ارتفاعات و مرکز دشت ها رسوب کرده و بخش اعظم   دشت ها را تشکيل مي دهد.

دشت هاي خيلي جوان (عهد حاضر)

اين رسوبات ازآبرفت هاي جديد در بستر رودخانه ها و مراکز دشت و متشکل از ماسه و ريگ هاي با گرد شدگي خوب که آبرفت هاي قديمي تر را مي پوشاند، تشكيل شده است.

 دق هاي سيلتي و رسي

دق هاي سيلتي و رسي معمولا از نظر رسوبشناسي به دشت ها و آبرفت هاي خيلي جوان شبيه مي باشد ولي از ذرات بسيار ريز مانند رس، سيلت تشكيل شده اند كه به كفه هاي رسي مشهورند. در آنها زمين هاي زراعي به وفور يافت مي شود و بخش هاي وسيعي از دشت کرمان را در بر مي گيرند.

 دشت هاي كويري(نمكي) خيلي جوان

اين دشت ها از نظر توپوگرافي پائينترين قسمت دشت هاي خيلي جوان  يا دق هاي سيلتي –رسي را تشكيل مي دهند كه مواد محلول آنها توسط شبكه هاي آبراهه اي جوان از رسوبات دوران چهارم آزاد شده اند.