مدیریت بحران

اين مطالب با هدف پاسخ به پرسش اول در تبيين وضعيت موجود تدوين شده است .

 از ديدگاه كارشناسي هيچ بحراني بدون علائم و هشدارهای قبلي رخ نمي دهد. بارها شنيده ايم «كه زلزله خبر  نمي كند». و يا «فاجعه هاي طبيعي چون: طوفان، سيل، آتش سوزي ناشي از امتحان الهي است». فراتر از جنبه هاي تسلي بخش و اعتقاد پايه اي در فرهنگمان كه كاركرد خود را داراست با ديدي كارشناسانه مي دانيم كه بحرانها هم قابل پيش بيني هستند و هم خبر مي كنند. از طريق شناخت نقشه جهاني - منطقه اي نقاط زلزله خيز، ازطريق بسامدي (تكرار) زلزله ها و جدول شدت آنها، ازطريق علايم دائمي پايگاههاي لرزه نگاري و وضعيت گسلهاي فعال می توان وقوع زلـــزله را پيش بينی نمود. مقياسهاي خبر وقوع زلزله كمي از معيارهاي متعارف و زندگي روزمره فراتر مي رود و به معناي چندثانيه قبل از وقوع نيست تا در جاهاي امن پناه بگيريم، كه البته اين نيز به نوبه خود بخشي از آموزشهاي مديريت بحران است.به نظر می رسد هيچکس وقوع زلزله را در ايران حتمی نمي داند اگر نسبت به عمق فاجعه ای که پيش رويمان است باور قلبی وجود داشت آنگاه نه يک دولت و نه يک ارگان که تمام نيروها و تمام افراد برای پيشگيري از فاجعه بسيج می شد. در کشورهای پيشرفته وقوع حوادث طبيعی  به فرصتهايی برای توسعه تبديل شده است،برنامه ريزی با اين نگرش آسان نيست ولی شدنی است. حوادث ممكن است در قبال توسعه بعنوان "آغازي دگر" در نظر گرفته شوند چرا كه امكان دارد موقعيتي بوجود آيد كه منابع بتوانند پاسخگوي پيشرفت وضع جوامع باشند. آمار و ارقام نشان می دهد که کشورهای توسعه يافته به موفقيتهای بزرگی در زمينه مديريت بحران زمينه رسيده اند . ما هم با توجه به ريشه فرهنگی و قدرت مذهبی و با توکل به خدای آگاه و دانا موفق خواهيم شد فقط بايد يک عزم ملی ايجاد گردد. ⁽¹⁾

 قريب پنج قرن از عمر ظاهر شدن واژه بحران (CRISIN) در زبان لاتين سپري شده و طي دو قرن اخير واژه هاي CRISIS و CRISE در زبــانهاي انگليسي و فرانسه از ادبيات گسترده اي برخوردار شده اند
 تحقيقات نشان مي دهد كه ساليانه در حدود 130 ميليون نفر از جمعيت جهان در معرض خطرات زمين لرزه قرار دارند و اين در حالی است که 15 % حوادث غير مترقبه طبيعي ثبت شده در 10 سال گذشته و يك سوم تلفات ناشي از حوادث غيرمترقبه طبيعي به مخاطرات زمين شناسي اختصاص مي يابد. متاسفانه بيشترين آسيب پذيري و تعداد كشته ها در كشورهاي ارمنستان، جمهوري اسلامي ايران، ترکيه، افغانستان و هند بوده است.  وقوع چندين زمين لرزه مخرب و مرگبار از سال 1999 تا 2004 و باقي گذاشتن قربانيان بي شمار و عدم امنيت بازماندگان باعث نگراني عمومي شده است.

تحقق اهداف در مقابله با حوادث طبيعي مستلزم تبادل گسترده اطلاعات و تجارب در ارتباط با مخاطرات و         آسيب پذيري انسان و مديريت بحران ميان كاربران داده ها اعم از مؤسسات دولتي و خصوصي بوده به بيان ديگر هيچ راهكاري بهتر از در دسترس بودن اطلاعات لازم درباره غلبه بر حوادث طبيعي نيست. بسياري از سازمانها به دنبال تهيه اطلاعات براي تصميم گيري صحيح و افزايش آگاهي هستند. در 10 سال گذشته، تعداد زيادی از مراكز اطلاعاتي تخصصي در امر تهيه ارزيابي و انتشار اطلاعات، همكاري هاي اساسي داشته اند. تلاش بين المللي براي استاندارد سازي اطلاعات و داده هاي بلاياي طبيعي و پيامدهاي آنها در جريان است. تلاشهايي نيز براي متعادل كردن اطلاعات نيز نياز است. پيشرفتهايي نيز در جهت تهيه آمار بلايا و مخاطرات طبيعي در پايگاه بين المللي داده هاي بلاياي طبيعي(EM-DAT) بدست آمده است. مشاركتهايي نيز با ادغام چندين سازمان براي مقبوليت شناسايي بلاياي نادر جهاني(GLIDE) و سيستم كد دار كردن مرجع انجام يافته است. ارزيابي مخاطرات طبيعي مستلزم شناسايي فني، حوادث تاريخي، جمعيت متأثر از بلايا و پيامدهاي آنهاست. در مورد تهديدات حاصل از مخاطرات زيست محيطي بايد ابعاد آسيب پذيري اقتصادي و اجتماعي شناخته شوند. اين شناخت با بررسي هاي خطرات ناحيه اي و چالش هاي عمومي در قالب اصول توسعه همچون عدالت، مشاركت عمومي، رهبري خوب و شفافيت اطلاعات آغاز شده است .نگاه برخي متخصيصن و افراد حرفه اي در جوامع توسعه يافته بيشتر به آسيب و پيامدهاي مخاطرات معطوف است. ارگانها و نهادها نيز توجه ويژه به اين امر دارند كه شامل سازمان غذا و كشاورزي ملل متحد (UNEP , UNDP ,FAO) و آموزش سازمان علمي فرهنگي ملل متحد (UNESCO) سازمان جهاني حمايت از كودكان(UNICEF)، اداره كارهاي بشر دوستانه(OCHA)، برنامه جهاني غذا(WFP)، سازمان بهداشت جهاني(WHO)، سازمان جهاني هواشناسي(WMO)، سازمان جهاني هلال احمر و سازمان همكاريهاي اقتصادي و توسعه اي(OECD) است. از سال 2001 دبيرخانه ISDR اطلاعات مورد نياز سياستگذاري، فن آوري و افزايش آگاهي در مورد كاهش بلاياي طبيعي در جهان را جمع آوري كرده است. اين اطلاعات در مورد نشست هاي سازمانها و مكتوب كردن فعاليت هاي آنها جهت صرف توسعه هاي فني، زيست محيطي و انساني در راستاي اهداف جهاني است. بيش از 50 مشاوره موردي و سازماندهي شده توسط سازمانهاي شركت كننده در ISDR طي سالهاي 2004 ارائه شده كه تجارب و بينش هاي ارزشمندي بدست آمد. موارد موفقيت و اطلاعات مربوطه در تجارب جهاني كاهش بلاياي طبيعي و در كتاب مرجع آمده است و عبارتند از زندگي در حين خطر: مرور جهاني بر ابتكارات كاهش بلاياي طبيعي(سازمان ملل، 2004) و كتاب در دست انتشار توسط ISDR به نام شناخت خطر(سازمان ملل، 2004). يك مجموعه CD كه توسط دبيرخانه ISDR از سالهاي 1994 تا 2004 تهيه شده و شامل اطلاعات آماري جهاني و ناحيه‌اي، منابع و مراجع، تحليلهاي حرفه اي منتخب و تجارب ويژه بيش از 120 كشور جهان مي باشد.

همبستگي روابط بين كاهش خطرات طبيعي و توسعه در برنامه توسعه ملل متحد(UNDP) در كتاب «كاهش بلاياي طبيعي، چالشي براي توسعه» گنجانده شده است كه شامل يك شاخص براي كاهش بلايا در سطح جهان است و با انتشارات برنامه زيست محيطي سازمان ملل و با پايگاه اطلاعاتي منابع جهان(UNEP-GRID) و اطلاعات دبيرخانه ISDR در راستاي آنها كامل مي شود

جامعه شناسان معتقدند كه تعهد در قبال ايمني منوط به شناسايي و درك نياز است. اميد است تحليل آماری ارائه شده در اين مقاله بتواند گويای وضعيت نامطلوب ايران در بين 40 کشور دنيا باشد^.(2)

خسارت حوادث غير مترقبه طبيعی

دو سوم بلاياي طبيعي از سال 1994 ناشي از سيل و طوفان بوده و شامل بارندگي هاي سريع، سيل هاي گاه و بيگاه و طوفانهاي غيرمترقبه در 5 كشور جهان بوده است. در برخي قسمتهاي امريكاي مركزي، توسعه هايي كه در عرض 10 سال ايجاد شده بود در اثر گردباد سريع Mitch از بين رفت.

 همزمان با اين حوادث(سيل و طوفان) و خشكسالي ها، اندازه گيري دما که در قسمتهاي مختلف جهان  انجام شده نشان می دهدکه در سالهاي 1998، 2002 و 2003 دماي ميانگين در بالاترين حد خود بوده است. موج گرما چند هزار نفر را در آسيا و اروپا از بين برد. در اين اوضاع و در اثر فعاليتهای نادرست بشر، آتش سوزي هاي غيرمترقبه و گاهي غير قابل كنترل رخ داد.طي قرن قبل در سالهاي 98-1997 خشكسالي‌هاي وسيع، سيلابها و ساير تغييرات آب و هوايي ديده شد. اين وقايع اثرات زيانبار سنگيني در كشاورزي، تأمين غذا، سلامتي و بر سازه هاي شرياني بر جاي گذاشته كه 20000 نفر تلفات و نزديك به 53 بيليارد دلار خسارات مالي داشته است.دماي ميانگين جهان در حال افزايش، سطح درياها در حال بالا آمدن و يخچالها در حال ذوب شدن           مي باشند. گزارشات IPPCC بيانگر آنست كه خشكسالي ها و همچنين افزايش شدت بارندگي ها در برخي مناطق جهان رخ خواهد داد. بحث هاي وسيع بين المللي درباره نحوه تأثيرگذاري دراز مدت حوادث و چگونگي دست و پنجه نرم كردن با مسائل ادامه دارد.با اين حال مخاطرات زمين شناسي كه تنها  15%بلاياي ثبت شده در 10 سال گذشته را تشكيل مي دهند عامل يك سوم  تلفات ناشي از حوادث غيرمترقبه هستند. وقوع چندين زمين لرزه مخرب و مرگبار از سال 1999تا 2004 باعث نگراني عمومي مردم از وجود قربانيان بي شمار و عدم امنيت بازماندگان شده است. رانشها، ريزشها و جريانات كلي مخرب نتيجه عملكرد مخاطره انگيزه عواملي مثل نزولات جوي، زمين شناسي و زيست محيطي است كه 40000 قرباني داشته است. بررسي هاي UNDP روي آسيب پذيري و مخاطراتي كه توسط فعاليتهاي بشر ايجاد مي شود نشاندهنده عدم توانمنديهاي اساسي در سطح موردنياز و محدوديت هاي استفاده از دانش امروز است . تحقيقات پيرامون مخاطرات و بلاياي طبيعي در 10 سال گذشته رشد چشمگيري داشته است. در مقياس جهاني توجهي ويژه به تأثير روان شناسي بلاياي طبيعي و نظم هاي چندگانه طبيعت بر روي ابعاد انساني و آسيب پذيري افراد در معرض خطر معطوف شده است. تحقيق (Disasters by Desnigh Miletig, 1999) شامل 250 مقاله تخصصي مثال خوبي است. اين تحقيق حاصل همكاري بيش از 12 آژانس دولتي در ايالات متحده بوده و ارزيابي جامعي جهت درك مخاطرات طبيعي ارائه مي دهد. انجمن آلماني تحقيقات بلاياي طبيعي مثال ديگري از تعاملات ايجاد شده توسط برنامه هاي مختلف در مقوله كاهش بلاياي طبيعي است.

تحليل آمار:

برای سهولت مقايسه،  رتبه و جايگاه پارامترهای شناسايی زلزله ايران با شش کشور ديگر بطور خلاصه در جدول زير آورده شده است:(مقايسه بين چهل کشور جهان انجام شده است).

توضيح پارامترهای جدول:

_ شاخص توسعه يافتگی(HDI) توسط برنامه توسعه سازمان ملل (UNDP) با در نظر گرفتن GDP  بر حسب سرمايه، نرخ سواد و اميد زندگی ارائه شده است.

_ تعدادزلزله/سال: ميانگين تعداد زلزله هايی که طی سالهای 2000- 1980 ثبت شده است.

_ تلفات انسانی/سال: آمار تلفات انسانی زلزله در هر سال

_ تلفات انسانی/ يک ميليون نفر: آمار تلفات انسانی زلزله نسبت به هر يک ميليون نفر از جمعيت کشور

_ تعدادافراد در معرض خطر/سال: ميانگين جمعيتی که ساليانه در معرض خطر زلزله قرار دارند

_ آسيب پذيری نسبی: حاصل تقسيم  ](تلفات انسانی/سال) بر (تعدادافراد در معرض خطر/سال)[ را بر           000 000 1 تقسيم می کنند.

مهمترين نکته ای که از جدول فوق استنباط می شود اين است که:  هر چه  شاخص HDI  به عدد يک نزديکتر باشد (کشورهای توسعه يافته) آسيب پذيری نسبی کمتر شده و تلفات انسانی بطور چشمگيری کاهش می يابد. هم اكنون يك اتفاق نظر جهاني وجود دارد كه كليه تلاشها براي كاهش خطر حوادث غير مترقبه طبيعي بايد به صورت سياست هاي يكپارچه نظام مند، طرح ها و برنامه هاي توسعه پايدار و كاهش فقر انجام شود.

وجود استراتژي و طرح آن براي جهاني امن تر تا زماني كه كاهش بلاياي طبيعي جزئي از برنامه ها و طرح هاي توسعه اي كشورها در تمام سطوح نباشد پيشرفت در توسعه اقتصادي- اجتماعي در طول وقوع بلاياي از بين خواهد رفت. توسعة پايدار، كاهش فقر، نظارت موثر و كاهش خطر حوادث غير مترقبه طبيعي، راهكارهاي مورد حمايت هستند و تلاشهاي پرشتابي مي بايست انجام شوند تا امكانات لازم در سطح ملي و جوامع براي مديريت كاهش خطر فراهم گردد. چنين ديدگاهي به عنوان عنصر مهم براي دستيابي به اهداف پذيرفته شدة بين المللي توسعه تلقي  مي شوند(از جمله اهداف بيانية هزاره (Millennium Declaration) ).افزايش آگاهي و مقبوليت اهميت كاهش بلاياي طبيعي مستلزم لحاظ كردن آن در توسعه پايدار جوامع جهاني است سال 2015 سال موفقيت اهداف توسعه هزاره است كه با كاهش خطر بلاياي طبيعي در تعادل است.

تا زماني كه كاهش حوادث غير مترقبه طبيعي جزئي از برنامه ها و طرح هاي توسعه اي كشورها در تمام سطوح قرار نگيرد كليه استراتژي ها و طرحهاي تاكتيكي و تكنيكي در اين زمينه به بن بست رسيده ضمن اينكه پيشرفتهاي حاصله در ساير زمينه هاي توسعه( اقتصادي_ اجتماعي_...) هم با وقوع حوادث غير مترقبه طبيعي از بين خواهند رفت.

نتيجه گيری

مسئله اساسي اين است که با چه نگرش و سازوكاري درجهت به حداقل رساندن دامنه بحران، خسارتها و بالاخره عادي سازي به رويارويي با بحران مي رويم. قبل از هر مسئله نخست بايد اين نگرش را ايجاد كنيم كه زلزله براي كشورمان امر عادي است و بايد درپي سازماندهي مقابله با آن به نگرشي استراتژيك در مقياس استراتژيهاي توسعه مجهز شويم. زلزله ها و ديگر فاجعه هاي طبيعي خبر وقوع خود را داده اند. آمادگي ما در چه حد است؟وقت آن فرا رسيده است تا ماهم با اين رويكرد كه زلزله امري عادي در كشورمان است به استراتژي هاي توسعه و استراتژي توسعه صنعتي كشورمان بنگريم.

مديريت بحران فرآيندي است كه بايستي در قسمتي از برنامه عادي توسعه كشور قرار گيرد. سوانح و حوادث غير مترقبه طبيعي نبايستي صرفا" در مواقع نياز پاسخ داده شوند. علل آنها بايستي تجزيه و تحليل گردد، و برنامه‌هاي پيشگيري و استراتژيهاي پاسخگويي عادي سازي بايستي توسعه داده شود و اجرا گردند.

جامع‌ترين شرايط مديريت بحران، حفظ و نگاهداري توسعه پايدار است، كه توسط آن از منابع انساني و طبيعي استفاده و حفاظت مي‌شود تا در جهت اعتلاي فرهنگ، بهداشت و اقتصاد جوامع برنامه‌ريزي شود.

منابع:

1)      تدبير مديريت بحرانشماره  142 و شماره 145

2)      جلسات نهم و دهم آژانس كاهش بلاياي طبيعي سازمان ملل كه به ترتيب در 5 مي و 8-7 اكتبر 2004 برگزار گرديد.

3)http://gridca.grid.unep.ch/undp/analysis/result.php

4)    http://www.undp.org/bcpr/disred/english/publications Key Resources on Disaster Reduction (April 2005)& Visions of Risk - WCDR Version - January 2005

5)    http://www.amre.com/content/rl/topics04_amre.pdf.