مدیریت بحران

چرا خسارات وارد آمده از حوادث طبیعی رو به افزایش است

 دانشمندان تئوری های زیادی را برای اثبات این موضوع ارائه کردند. اما بدون توجه به اینکه حوادث طبیعی رو به افزایشند یا نه، ما شاهد این هستیم که خسارات و خرابی های روزبه روز افزایش پیدا می کنند و هزینه های گزافی باید صرف آنها شود.

چرا این چنین ؟

اگربه تاریخ ملی کشورمان نگاه کنیم شاهد این مسئله ایم که امروزه خسارت بیشتری به افراد و اموال آنها نسبت به گذشته وارد می گردد. آمار نشان می دهد میزان خسارات وارد آمده به این کشور رو به افزایش است زیرا تعداد زیادی از مردم بدون توجه به نیاز مراقبت از خود و اموال خود مناطقی را برای زندگی انتخاب می کنند که در معرض طوفان های ساحلی ، سیل های مکرر ، زلزله و دیگر حوادث طبیعی قرار دارند . نتیجه این بی توجهی ها افزایش خسارت و خرابی هایی است که حوادث طبیعی در دهه های اخیر به جای گذاشته اند.

چرا این اتفاق می افتد؟

قسمتی از این سوال به روند رشد سریع جمعیت ایران بر می گردد . نظر به اینکه شهر و شهرک ها برای جای دادن افراد به سوی مناطقی که بالقوه حادثه خیز بوده کشیده شده اند. به عنوان مثال شهرهای کوهبنان و زرند بدون توجه به خطر واضح زلزله های گسل کوهبنان رو به گسترش هستند . بسیاری از جوامع دیگر بدون توجه مشغول ساخت ، ساختمانها و مراکز تجاری در مکان هایی هستند که بارها و بارها سیل در آنجا اتفاق افتاده است . هنوز افرادی هستند که خانه های خود را بر روی دامنه کوهها  جایی که خطر ریزش کوه بسیار زیاد است می سازند هر روز شاهد افزایش جمعیت ساحل نشین هستیم در صورتی که زمین های ساحلی بسیار حادثه خیزند و احتمال وقوع طوفان های دریایی ، سیل ، بادهای موسمی ، فرسایش سواحل و .... در همه آنها وجود دارد. اما با این حال هنوز این مناطق به عنوان املاک مرغوب در کشورهای مختلف خرید و فروش می شوند .

از آنجایی که مناطق حادثه خیز رو به پیشرفت و افزایش جمعیتند بنابراین انتظار می رود که خسارات و خرابی ها هم رو به افزایش باشند .

طوفان کاترینا : حادثهای تلخ و فاجعه ای بزرگ برای زندگی بشریت

طوفان کاترینا می تواند مثالی بر بزرگی حادثه ای طبیعی و خرابی وحشتناکی باشد این طوفان نه تنها دارای قدرت غیر طبیعی بود بلکه تراجدی مرگ باری بود که باعث خسارات زیادی شد . طوفان کاترینا 4 روز به طول انجامید که در این مدت 2 بار زمین را زیر و رو کرد مرحله اول طوفانی از گروه 1 شهر فلوریدا و مرحله بعد طوفانی از گروه 3 شهر لوسیانا را در هم نوردید .

این طوفان یکی از بزرگترین و قدرتمندترین طوفان های اقیانوس اطلس بود طوفانی از گروه 5 به خلیج مکزیک رسید . طوفان بادهای شدید ، سیل و گردبادهای را در قسمت هایی از کوبا ، فلوریدا ، جورجیا ، آلباما ، می سی سی پی ، لوسیانا را به وجود آورد  و در ادامه باعث باران شدید و سیل در می سی سی پی و تنس شد . اگر هیچ خانه ای در سر راه این طوفان نبود کاترینا هیچ گاه خشم خود را چنین به نمایش نمی گذاشت .

 یا اگر این طوفان در پهنه وسیع اقیانوس رخ می داد کاترینا هیچ گاه به عنوان یکی از بزرگترین طوفان ها نامیده نمی شد .

اما وزش این طوفان فقط توجه هوا شناسان حرفه ای و آماتورها را بر نمی انگیزد .متاسفانه طوفان کاترینا راوی داستان تلخی می باشد که در آن هزاران انسان ، هزاران ساختمان در معرض طوفان و باران شدید کاترینا قرار گرفتند که نتیجه ان به وجود امدن یکی از مرگ بارترین و مخرب ترین حوادث آمریکا بود . طوفان کاترینا در یکی از سرزمین هایی اتفاق افتاد که همواره در برابر سیل ، طوفان و.... آسیب پذیر بود . این طوفان به هزاران خانه ، مدرسه ، ساختمان خسارت وارد کرد و اکوسیستم را به کلی نابود ساخت . انشعابات اصلی اقتصادی منطقه ، صنعت نفت و گاز ، ماهیگیری ، توریستی می سی سی پی را در هم نوردید .

خسارات تخمین زده شده این طوفان حدود 72 بیلیون دلار بود. تعداد مرگ و میر های این طوفان به طور قطع معلوم نیست و تا کنون  حدود 1090 نفر در لوزیسانا ، 228 نفر در می سی سی پی ، 14 نفر در فلوریدا ، 2 نفر در آلاباما ، 2 نفر در جورجیا گزارش شده است که در کل 1336 نفراز قربانیان حادثه را صدها نفر  کودک و افراد سالخورده تشکیل می داد.

بازنگری ها نشان می دهد که تعداد زیادی از افرادی که از این حادثه جان سالم به در بردند خانه های خود را از دست داده و در هتل ها ، کمپ ها زندگی می کنند و یا به جاهای دیگر مهاجرت کردند و ممکن است هیچ گاه دیگر به سرزمین خود باز نگردند .

عمق حادثه طوفان کاترینا را نمی توان در اینجا و یا هیچ نوشته ای نشان داد اما بدون شک بخشی تلخ و دردناک از تاریخ ملتی مدرن است.

اما سناریو های کوتاهی در مورد آمادگی و کاهش خطر و خسارت نوشته شده است که مورد استفاده مدیران بحران قرار گرفته است.

اگر ما از مطالعه این حوادث درس بگیریم و ببینیم که چگونه این اتفاق در یکی از قدرتمندترین کشورهای دنیا رخ داد تلاش می کنیم که این تراژدی های تلخ دوباره تکرار نشوند.

هزینه های خرابی ها :   

انواع مختلفی از هزینه ها در ارتباط با خرابی ها وجود دارد. برخی از هزینه ها آشکارند ، مانند هزینه های لازم جهت بازسازی ساختمانهای آسیب دیده برخی دیگر از هزینه ها مشخص نیستند و تا سالهای پس از وقوع حادثه نمی توان آنها را محاسبه کنیم . گروهی از هزینه ها هم جنبه مالی ندارند و ما نمی توانیم این خسارات با ارزش های پولی جبران کنیم.

 هزینه های مالی واضح :

خرابی ها چه در اثر حوادث طبیعی و چه در اثر حوادث غیر طبیعی همواره هزینه ساز بوده اند ، زمانی افراد در موقعیت های خطرناک قرار می گیرند باید به موقع نجات داده شوند و به محل های امن منتقل شوند و مواد غذایی سالم در اختیار آنها قرار گیرد.

زمانی جامعه امن خوانده می شود که سیاست ها و قوانین به گونه ای باشند که ماموران حکومت در جهت حفظ املاک و دارایی های مردم در برابر چپاول و غارت تلاش کنند.

هنگامی که برق قطع می شود ، خطوط برق و تلفن باید تعمیر شود ، وقتی که به ساختمان ها و زیر بناها خسارت وارد می شود باید بازسازی شوند ، گاهی اوقات در اثر خرابی های یک حادثه ممکن است جمع آوری مخروبه ها ، بازسازی زیر ساخت ها و بنا ها ، تاسیس مجدد صنعت و تجارت هزینه های بسیار گزافی را متحمل می شود.

ستاد حوادث استانداریهاهزینه های لازم جهت بازسازی مدارس ، لوله های آب و فاضلاب ، جاده ها ، پل ها ، و دیگر دسترسی های محلی که در جریان یک حادثه تخریب شده اند را پرداخت می کند. اگر ستاد حوادث استانداریها نتوانند از عهده هزینه ها بر آیند در آن زمان دولت  جهت تامین مقداری ازهزینه های بازسازی مراکز ویران شده و کمک های مختصر مالی به کسانی که کار و خانه های خود را از دست داده اند مبادرت می ورزند.

اما چه کسی بودجه مالی این هزینه ها را تامین می کند ؟

مالیات دهندگان محلی ، حکومت ها و دولت   ، قبل و در طول بحران تامین کننده مخارج این هزینه ها می باشند . مالکان با بیمه اموال خود در برابر زلزله ، سیل و.... پس از وقوع خسارت معمولا مقداری ازخسارات وارده را دریافت می کنند اما پس از یک حادثه زمانی که هزاران نفر در صدد مطالبه بیمه خود هستند حق بیمه ای به هر کدام از آنها تعلق می گیرد که البته این حق بیمه خسارات را کاملا در بر نمی گیرد.

مساجد،تکایا، مراکز خیریه ، و داوطلبان خیر، نیز در بهبود و بازگشت جامعه به حالت اولیه خود تلاش می کنند . بودجه ای که این موسسات در جهت باز گرداندن زندگی جمع می کنند می توانند در هر منطقه ای که حادثه را ویران کرده باشد خرج گردد . این بودجه ها برای کمک به افراد بی خانمان ، ساخت مدارس و انستیتوهای هنری ، نگهداری حیوانات و یا ماموریت های موسسه جهت ارائه خدمات صرف می گردد . در حقیقت ما هزینه خسارات واردشده در اثر حادثه ای را می پردازیم بدون آنکه خودمان در آن منطقه ساکن باشیم .

 هزینه های اقتصادی طولانی مدت :

علاوه بر هزینه های مالی واضح که در جهت بازسازی و مرمت ساختمان ها صرف می گردد ، هزینه های دیگری نیز یک حادثه به همراه می آورد .

هزینه های اقتصادی طولانی مدت می تواند جامعه ای را در روند بهبود پس از حادثه باز دارد . حتی اگر هزینه های مالی مرمت و بازسازی نیز تعریف شده باشند .

خسارات بالای یک حادثه می تواند بر روی بخش های اصلی یک جامعه مانند تجارت محلی تاثیر زیادی بگذارد. بخش های اصلی سرمایه مانند ( کارخانه جات ، انبارها ، گلخانه ها ، تجهیزات ، کالاها ، و ادارات و.... )اگر در منطقه ای ویران گردد ممکن است به علت از دست دادن کار کارمندان و متخصصان این مرکز راه اندازی مجدد آنها غیر ممکن باشد .

اغلب کارمندان این بخش ها به دلیل نداشتن محل سکونت و یا شغل مناسب به نقاط دیگر می روند . عدم ارائه خدمات وکالا و همچنین فاقد بودن منطقه از صنعت پس از وقوع حادثه ای می تواند بر تجارت آن منطقه لطمه بزرگی وارد کند .

از دست دادن سرمایه های اقتصادی دراز مدت برای صاحبان شغل های کوچک محلی ، خصوصا کسانی که ممکن است پس انداز کافی نداشته باشند و یا از حق بیمه کمی برخوردار باشند زندگی را دشوار سازد .

بیکاری زمانی رخ می دهد که محل های اصلی کار و فعالیت به دلیل خسارات و خرابی ها تعطیل گردد . اگر بیکاری در منطقه بحران زده ای زیاد باشد ، چهار چوب برنامه های اقتصادی آن منطقه می تواند به طور دائم تغییر کند . در برخی از جوامع تنها یک یا دو برنامه صنعتی وجود دارد . که اگر در جریان حادثه ای این صنعت ها از بین روند جامعه در تامین مسائل اقتصادی خود دچارمشکل می شود . مثلا در جوامعی که تامین وضعیت اقتصادی آنها تنها از راه صنعت توریست و گردشگری باشد ، با بروز حادثه و ویرانی محل های سکونت تاریخی و توریستی دچار مشکل بزرگی می شوند . همچنین درآمد جامعه که از طریق سود املاک و جمع آوری مالیات ها بوده نیز مختل می گردد .

زمانی که ارائه خدمات شهری مختل گردد و نتواند به سرعت ترمیم شود ، مشکلات اقتصادی و تغییر وضعیت کاری که در اساس مشترکند جامعه را فرا می گیرد .

زمانی که سیستم های حمل ونقل ، آب و فاضلاب ، برق و تلفن و دیگر دسترسی های محلی در منطقه ای قطع باشد ماندن در آن منطقه و بازگشت به کار و تجارت قبلی غیر ممکن خواهد بود .

زمانی که قیمت خانه های آسیب ندیده در حادثه ای مانند سیل و یا زلزله و .... افزایش پیدا می کند بار سنگین اقتصادی به ساکنان آن منطقه تحمیل می گردد .ارزش یک خانه قابل سکونت پس از یک حادثه ویرانگر به دلیل کمبود بالا می رود این قیمت های بالا ، خانه سازی و بازگشت به زندگی قبل را مختل می سازد .

هزینه های محیطی : 

فقط شکست اقتصادی یک جامعه تنها خسارت وارد آمده از یک حادثه ویرانگر نمی تواند باشد . بلکه محیط طبیعی نیز می تواند دستخوش این ویرانی ها باشد . تخریب های محیطی در نتیجه یک حادثه غیر طبیعی می تواند محل سکونت و اکوسسیتم را تحت تاثیر خود قرار دهد . ( مثلا واکنش های شیمیائی در برابر سرازیر شدن اتفاقی نفت در سطح زمین ) .

محیط طبیعی نیز می تواند توسط حوادث طبیعی هم تخریب گردد. ( گاهی اوقات خود حادثه باعث تخریب محیط می شود و گاهی اوقات حادثه بستری برای به وجود آمدن حادثه طبیعی دیگری می شود که در آن زمان تخریب صورت می گیرد . ) مثلا زلزله باعث ترکیدن لوله های گاز ، و یا گرد باد باعث ریشه کن شدن گیاهان می شود .

سیل اغلب با به حرکت در آوردن اجسام خطرناک باعث تخریب محیط زیست می گردد . و با جریان پیدا کردن آب در سطح زمین ممکن است باعث نفوذ آلودگی به سطح آب های دیگر مانند آب های برکه ها ، دریاها ، آب های زیر زمینی گشته که در نهایت ممکن است به آب های قابل شرب به پیوندد . به عنوان مثال پروپان ، ترکیبات شیمیایی ، حلال ها ، مواد و گازهای سمی و دیگر عوامل مضر می تواند در هنگام وقوع سیل از طریق شکاف ایجاد شده در سطح تانکرها و بشکه ها وارد آب شوند .

زباله ها ، مدفوع حیوانات ، گوشت وسبزیجات پخته ، فاضلاب و دیگر منابع آلودگی با جریان پیدا کردن در آب خسارات وارده ناشی از سیل را افزایش می دهند .

مثلا در جریان سیل فلوریدا در سال 1999 بسیاری از مراکز پرورش خوک در شمال شرقی کارولینا ، آسیب دید و تخریب گردید . چند روز بعد زمانی که رودخانه و آب راهها به علت بارندگی شدید طغیان کردند اجساد خوک ها همراه با آلودگی های زیادی بسیاری از جاها را پوشاند و وارد کانالهای اصلی آب آشامیدنی شد. به دلیل کیفیت آب تا مدتی طولانی سلامت مردم ، حیوانات خانگی و آبزیان مورد تهدید بود .طی مراحلی با تمیز کردن وضدعفونی کردن آب تهدیدات و خطرات برای ساکنان منطقه و اکوسیستم به حداقل رسید اما در مورد پرندگان و گیاهان تا سالها پس از وقوع حادثه قابل اطمینان نبود .

هزینه های اجتماعی :

از پنهان ترین خسارت های یک حادثه ویران گر ، تاثیری است که بر روی جامعه می گذارند . زمانی واقعه ای باعث آسیب دیدن  تمامی ساکنان و ویرانی بخش های اصلی جامعه می گردد ، بافت اجتماعی جامعه به سرعت از هم می پاشد .

در زیر به نتایج تغییر شرایط اجتماعی پس از وقوع یک فاجعه در یک جامعه اشاره می کنیم :

1-    شبکه اجتماعی که به منظور حمایت ساکنان آن منطقه بوده از هم متلاشی می شود

2-    ساکنان پر جنب و جوش شهر به افرادی بی جان تبدیل می شوند

3-    افرادی که در حادثه جان سالم بدر بردند مجبورند در محل های نا آشنا و دور از خانواده و دوستانشان زندگی کنند .

4-    کودکان ناگهان خود را بدون هم کلاسی ، معلم ، دوست می بینند و تنها نظاره گر خرابه هایی از خانه مدرسه شان هستند .

5-    مساجد،تکایا ومکان های مقدس خالی از جمعیت می شوند و مراکزی که در جامعه مسئول حمایت و کمک رسانی به مردم بودند خود را خالی می بینند.

6-    خشونت و چپاول معمولا پس از روی دادن حادثه ویرانگر شایع می شود .

به عنوان مثال

بسیاری از قربانیهای طوفان کاترینا آمریکایی های سیاه پوست فقیر بودند. طوفان کاترینا در اورلین جدید و دیگر جاهای خلیج کست در سال 2005 بسیاری از مشکلات مربوط به فقر را نمایان کرد و این مشکلات را در مناطق ویران شده طبقه بندی کرد.گرمترین مناطق در خلیج که در فقر زیادی به سر می برند شامل: می سی سی پی که فقیرترین منطقه در آمریکا به شمار می رود و لوزیسانا که بعد از می سی سی پی قرار دارد می شد. در اورلین جدید به طور متوسط میانگین فقر %23 است که از نظر وسعت در رتبه 7 از 290 کشور آمریکایی است. در سال 2000  حدود%67  از ساکنان آن را سیاه پوستان تشکیل می دادند. با وجود اینکه آمار 6/36 درصد از ساکنان این شهر را سالخوردگان از کار افتاده نشان می دهد اما این امکان وجود دارد که آنها  57 درصد  از کل جمعیت را نیز تشکیل دهند.. تقریبا از هر 4 نفر تنها 1 نفر امکان استفاده از ماشین را دارد و در این شرایط طوفان کاترینا اتفاق افتاد و صدها نفر را در وضعیتی بودند که هیچ منبع در آمدی برای انها وجود نداشت.

7- در شرایط نامساعد روحی که خانوادها و والدین باید سعی در پیدا کردن محلی امن برای زندگی و تغذیه و لباس مناسب برای فرزندانشان باشند استرسها و برخوردها زیاد شده و رفتار آنها را تغییر می دهد آنها  دیگر  افرادی باحوصله و صبور نیستند.

8-  ساکنان منطقه که اغلب افرادی بودند که می توانستند مایحتاج زندگی خانواده خود را تامین کنند. اکنون به افرادی بدون در آمد، که تمام دارایی خود را از دست داده اند تبدیل شده اند.

تمامی این مسائل می تواند روند برگشت جامعه به حالت قبلی را کند کند.تمام چیزهایی که باعث غرور شخصیت افراد این جامعه شده بود یک باره از دست رفته و مشخصه هایی که در قبل جامعه را تشکیل می داد ممکن است دیگر تکرار نشوند.

خسارتهای اجتماعی هیچ گاه قابل تخمین زدن نمی باشند زیرا بسیاری از آنها قابل جبران نیستند.

مرگ ومیر انسانها 

مرگ ومیر انسانها در اثر حوادث بسیار زیاد است. متاسفانه در سال 2005 طوفان کاترنیا هزاران قربانی را به همراه داشت. از دست دادن ساختمانها، املاک شخصی، کارخانه ها، کالاها در مدت زمان طولانی و پول کافی قابل برگشت می باشند اما زندگی افراد قابل برگشت نیست. اولین گام در جهت داشتن جامعه ای برگشت پذیر کاهش احتمالات مرگ ومیر و جراحت در حوادث غیر مترقبه است. از دست دادن جان افراد در یک حادثه خسارت جبران ناپذیری است، بنابراین باید کاهش یابد  و آمادگی در برابر خطرات را همواره سرلوحه کار خود قرار دهیم.

ده مورد از حوادث ویران گر در آمریکا:

تاریخ آمریکا پوشیده از حوادث با خسارات زیاد است. جدول زیر  ده مورد از وقایع ویرانگر که توسط مدیریت بحران آژانس فدرال آمریکا جمع آوری شده است را نشان می دهد. این جدول تنها هزینه های پرداخت شده توسط مدیریت بحران آژانس فدرال  و دیگر هزینه هایی که توسط آژانس های دیگر فدرال، دولت آمریکا، حکومت های محلی،موسسات خیریه و نجات و بیمه پرداخت شده است را نشان می دهد. هیچ کدام از این ارقام مربوط به هزینه های اجتماعی و یا هزینه های طو لانی مدت نمی باشد.

(قابل توجه : میزان مرگ ومیر حوادث در این جدول ذکر نشده است) 

جدول 1-1